verslag van de debatavond in LUX op maandag 20 maart 2006, over de mogelijke gezondheidsrisico’s van elektromagnetische velden

Een honderdtal belangstellenden vult verwachtingsvol zaal 6 van LUX, benieuwd naar het verhaal van de twee deskundige inleiders

Een deel wil daarna graag vragen stellen aan een breed samengesteld panel. De discussie zal uitmonden – zo is aangekondigd – in conclusies en aanbevelingen voor gemeentelijk en landelijk beleid. In zijn openingswoord geeft voorzitter Marco van Barneveld al meteen een eigen ervarings-voorzetje: een kennis van ons kwam laatst in ons huis metingen doen; op de kamer van mijn dochtertje van zes vindt hij een veel te hoge waarde; wat blijkt: het basisstation van de DECT-

telefoon van de buurman staat in de kamer ernaast, met ertussen een dubbel-geïsoleerde muur; de buurman haalt dat ding weg, de meting is weer OK en mijn dochtertje slaapt beter . . .

eerste presentatie

Deze presentatie draagt de titel ‘Electrostress & Gezondheid’, en wordt verzorgd door Michiel Haas, auteur van het gelijknamige boek, en directeur van het NIBE (Nederlands Instituut voor Bouwbiologie en Ecologie). Allereerst maakt hij duidelijk dat onderzoeksresultaten op dit gebied vaak lastig te interpreteren zijn: op elk onderzoek zijn aanmerkingen mogelijk, en mensen reageren verschillend op verstoringen– denk maar een griep-epidemie: het overgrote merendeel van de mensen wordt niet ziek.

  Een uitstapje naar het asbest-verhaal maakt duidelijk dat het lang kan duren voordat ‘verantwoording nemen het wint van gewin’: in 1918 werd al gewaarschuwd voor de gevaren van asbest, in Nederland werd het pas in 1993 verboden, in Azië en Afrika wordt het nog steeds op grote schaal geproduceerd en gebruikt.

Dan wordt de zgn. Naila-studie belicht. Een groep huisartsen in Duitsland volgde 10 jaar lang  twee groepen mensen: binnen 400 m van een nieuwgeplaatste GSM-mast, en daarbuiten. Hoewel er het een en ander is aan te merken op deze studie, roept het resultaat: een significant grotere kans op kanker bij de eerste groep, toch minstens de vraag op: moeten we niet wat voorzichtiger zijn met die zendmasten? Temeer omdat soortgelijke studies in acht andere Europese steden vergelijkbare resultaten te zien gaven.

De spreker neemt zijn gehoor ook mee naar het rijk van de cellen in ons lichaam. Hij stelt dat deze cellen voordurend met elkaar communiceren, en dat daarbij ook elektromagnetische wisselwerking optreedt. Het licht dan volgens hem voor de hand dat een EM-veld van buiten verstorend kan werken op het functionneren van onze cellen.

Veel aandacht trekt vervolgens de top 10 van stralingsgevaren. Nr.1 is volgens hem de DECT-telefoon (Digital Enhanced Cordless Telephone): dit apparaat staat continu te zenden, dag-in-dag-uit, of je het gebruikt of niet; qua belasting gerust te vergelijken met een zendmast in de buurt van je huis; over die mast maak je je wel druk, en dit ding heb je vrijwillig in huis gehaald. Wees je daarvan bewust!

Er is een heel andere techniek, de CT1-techniek (Cordles Telephone, type 1), doet hetzelfde, maar zo’n apparaat staat niet continu te zenden. De nieuwste apparaten schakelen zichzelf na 2 min. uit, dat is al een hele verbetering, maar CT1 is sowieso beter.

Het plaatje bij nr.2 zet velen in eerste instantie op een verkeerd been: het blijkt om het waterbed te gaan. Zo’n bed blijft warm dankzij een verwarmingselement, op zijn beurt verbonden met een kleine transformator, aangesloten op het lichtnet. Daardoor lig je in feite heel dicht in de buurt van een elektromagnetisch veld. In veel gevallen is de sterkte daarvan laag, maar bij een beetje ongelukkige schakeling hoog. De oplossing is eenvoudig: haal de stekker uit het stopcontact als je in bed stapt, en steek hem terug bij het opstaan – je eigen lichaamswarmte houdt het bed voldoende warm.

Nr.3 t/m 10: draadloos internet / wekkerradio (aangesloten op lichtnet) / kinder-mobieltje / zendmasten / volwassenen-mobieltje (‘passief bellen’) / bellen in trein of bus / de auto / hoogspanning en trafo’s.

Ook de stralings-normen krijgen aandacht, met name het enorme verschil tussen die in Nederland: 20.000.000 µW/m² en bijv. in Nieuw Zeeland: 200 µW/m². Ter vergelijking: een  mobieltje werkt al goed bij 0,001 µW/m².

Ten slotte de conclusie: EM-golven zijn niet gevaarloos, en er zal rekening moeten worden gehouden met het voorzorgprincipe, zoals afgesproken in verschillende verdragen. Het goede nieuws: in veel gevallen kun je van 100% stralingsbelasting 1% of minder maken, o.a. door afschermings-maatregelen. Eigenlijk zouden we de belasting van buitenaf moeten zien te voorkomen, maar je bent geen slachtoffer: in veel gevallen kun je er iets tegen doen.

  tweede presentatie

Rik van de Weerdt is arts, werkt als medisch milieukundige voor de GGD in Overijsel en Gelderland, en is tevens lid van de Commissie Elektromagnetische Velden van de Gezondheidsraad. Zijn presentatie, getiteld: ‘GSM, UMTS & gezondheid’, start met een fraai plaatje van het elektromagnetisch spectrum, met daarin de plaats van hoogspanningslijnen, mobieltje, magnetron en ook het zichtbare licht. Hij stelt dat er ook vanuit het heelal van alles op ons af komt, en het dus zeker niet zo is dat alle elektromagnetische straling per definitie slecht is; electrosmog is dus een vaag begrip.

Als voorbeeld van het begrip ‘energie-inhoud’: binnen het zichtbare licht heeft het ultraviolette deel (dat wij in feite niet waarnemen) de hoogste frequentie en zoveel energie, dat het schade kan toebrengen aan ons erfelijk materiaal, wat tot huidkanker kan leiden.

Onderzoek naar de mogelijke risico’s van EM-velden moet volgens de spreker niet plaats vinden op basis van individuele gevallen: het kan een signaal geven, maar wil je een goed onderbouwd standpunt innemen, dan moet je goed wetenschappelijk onderzoek doen, en liefst ook bij groepen mensen.

Over de Nederlandse stralings-normen: deze zijn gebaseerd op opwarming van het lichaam, ofwel alleen op de thermische effecten. De beide GSM-normen liggen lager dan die van UMTS: straling met een hogere frequentie dringt minder makkelijker in het menselijk lichaam. De waarde voor de woonomgeving (1 à 2 V/m) is gebaseerd op een groot aantal recente metingen, verricht door het Nationaal Antennebureau. In Nederland proberen we onder de 3 V/m te blijven; dat is ook de waarde om electrische apparaten veilig te maken: er boven kun je ongewenste storingen verwachten.

Waar het eigenlijk om gaat: de niet-thermische effecten. Voorbeeld 1 – hoofdpijn: komt regelmatig voor bij ongeveer 30% van de Nederlanders, en dat is de laatste decennia niet anders – wel of geen masten, het maakt dus niet uit. Voorbeeld 2 – kanker: onderzoeksresultaten zijn heel erg wisselend, biologische mechanismen hebben we nog niet ontdekt – dus een verband met blootstelling aan EM-velden is nog niet wetenschappelijk vastgesteld. Ook bij onderzoekingen van de hersenactiviteit tijdens de slaap resp. geheugenprestaties zijn de resultaten niet eenduidig.

Heel boeiend is dat sommige mensen de aanwezigheid van EM-velden kunnen voelen, zoals bijvoorbeeld Gro Harlem Brundlandt, de voormalige baas van de Wereld Gezondheid Organisatie. Zij voelde het als iemand in haar buurt een mobieltje aan had staan. Gedegen onderzoek heeft aangetoond dat iemand met deze gevoeligheid niet automatisch ook last heeft van EM-velden.

Een heel ander gegeven is de angst voor zgn. hoogfrequente velden: onderzoek leverde als resultaat dat mensen, zodra zij denken dat zij blootgesteld worden aan dit soort velden, al klachten krijgen (dit wordt het nocebo-effekt genoemd).

Dan het bekende COFAM-onderzoek van TNO, een onderzoek naar het welbevinden van mensen. Mensen met klachten, en controles zonder klachten zijn in dit onderzoek afzonderlijk getest, door ze bloot te stellen aan GSM- en UMTS-signalen, alsmede aan een ‘nep’-signaal. Zowel de proefpersonen zelf als de onderzoekers wisten niet op welk moment er blootstelling was. Er is gekeken naar de geheugen-functies (via een computer-test), en naar het welbevinden (met een vragenlijst). Resultaat: er trad alleen bij de UMTS-signalen een duidelijk verschil op tussen wel en geen blootstelling, zowel bij de gevoelige mensen als bij de controles.

Deze uitkomst heeft geleid tot heel veel publiciteit.

Kanttekeningen: klein effect, bij een klein aantal mensen, vragenlijst mogelijk niet echt geschikt.

De Gezondheidsraad heeft daarom gezegd: dit onderzoek moet herhaald worden. Dat gebeurt nu ook in Zwitserland, Engeland, Denemarken en Japan. Het Zwitserse onderzoek (mede gefinancierd door de Nederlandse regering) is afgesloten in juli 2005, het wachten is op de publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift.

Het voorzorgprincipe: dat pas je toe bij een redelijk vermoeden van gezondheidsproblemen. In Nederland doen we dat nu bij de hoogspanningslijnen, omdat we weten dat die mogelijk tot gezondheidsrisico’s leiden. Voor GSM en UMTS hebben wij daar geen redelijk vermoeden van, dus wordt het voorzorgprincipe in ons land niet toegepast.

Mogelijke manieren om dit principe toe te passen zien we in een aantal landen om ons heen:

de norm verlagen, gevoelige groepen of bestemmingen beschermen. Maar dan moet je wel goed weten welk effect dat heeft: soms geven bepaalde voorzorgs-maatregelen meer onrust dan wanneer je niets doet. Dus: niet alleen blootstelling verlagen, maar ook meer onderzoek, voorlichting en de ontwikkelingen volgen.

Conclusie: de kans op gezondheidseffecten door blootstelling aan elektromagnetische velden van antenne-installaties is zeer gering, alleen: we weten niet alles – er is dus meer onderzoek nodig, op het gebied van UMTS, op het gebied van lange termijn-effecten, op het gebied van klachten en het welbevinden. Tevens moeten we ook weten hoe mensen met de risico’s in dit veld omgaan: waarom is er zoveel onrust?

 
reacties

Op een vraag uit het publiek hoe aan te kijken tegen de onderzoeksresultaten, reageert Rik vd Weerdt als volgt: een heleboel weten we al, een paar dingen nog niet – daar moet je dus verder onderzoek naar doen; maar wat er tot nu toe bekend is leidt in mijn ogen niet tot een groot volksgezondheids-probleem. Michiel Haas: je kunt er op twee manieren mee omgaan: op grond van wetenschappelijke criteria de onderzoeksresultaten verwerpen, of er toch voldoende aanwijzigingen in vinden voor de conclusie dat er wel degelijk iets aan de hand is.

Een vraag die kennelijk meer mensen bezig houdt (er volgt applaus!), komt van iemand die vlak bij UMTS-masten woont, met veel klachten wordt geconfronteerd (ook bij huisgenoten) en bij metingen blijkt er veel straling in huis te zijn: waarom neemt de GGD zo’n lakse houding aan, terwijl het om zoveel mensen gaat? waarom moeten we in Nederland 10 jaar wachten op de resultaten van onderzoek, terwijl er al zoveel signalen zijn?

Rik vd Weerdt: juist het feit dat ik hier sta, geeft aan dat ik het serieus neem; bij de medische opleiding krijg je een ‘gouden regel’ mee: de ergste klacht die iemand kan hebben, is de klacht die die persoon heeft; en als dokter neem je die klacht dus serieus. Maar dat wil niet zeggen dat je als dokter meteen weet wat de oorzaak is.

Michiel Haas: in Duitsland is er het ‘Freiburger Appel’, ondertekend door ruim 1000 artsen en professoren, waarin nadrukkelijk eisen worden gesteld ten aanzien van deze problematiek^*). Het wordt echt tijd dat er in Nederland iets dergelijks gebeurt, maar het is een bewustwordings-proces, en daar zijn we hier mee bezig.

 
debat

Zodra het panel zijn plaats heeft ingenomen en is voorzien van koffie en thee, komt de eerste publieksvraag op het bordje van Frank van Osselen, senior beleidsmedewerker DG Energie en Telecom, Ministerie Economische Zaken: is er sprake van belangenverstrengeling? Zijn antwoord: natuurlijk zijn er economische belangen, wij zien dat de samenleving vraagt om mobiele verbindingen, maar de veronderstelling dat wij spijt zouden hebben van onderzoeksresultaten, of

vertragingen opwerpen om ze tegen te houden omdat dat toevallig even niet goed uitkomt (i.v.m. de uitrol van nieuwe netwerken), dat is echt onzin. Er wordt ons, als beleidsmedewerkers, niets in de weg gelegd om onze eigen mening te vormen, en onze minister te informeren zoals dat hoort. Verder zijn er door Economische Zaken een aantal miljoenen beschikbaar gesteld voor onderzoek, andere ministeries zullen naar verwachting aansluiten, en er zal ook een beroep worden gedaan op de marktpartijen om bij te dragen.

Vervolgens vraagt de voorzitter: wat is de stand van zaken m.b.t. de risico’s? Voor het Ministerie VROM reageert Ginevra Delfini, senior beleidsmedewerker DG Milieu, directie Stoffen, Afvalstoffen en Straling: VROM is binnen dit dossier verantwoordelijk voor de gezondheidsapecten; het nationaal antennebeleid wordt gedragen door verschillende ministeries en is in belangrijke mate gebaseerd op de wetenschappelijke gegevens die bekend zijn. De rijksoverheid laat zich adviseren door de Gezondheidsraad en door allerlei

internationale instanties, zoals de WHO. De inschatting van het risico wordt gebaseerd op de gegevens van deze instanties en luidt: het is niet wetenschappelijk bewezen dat er schadelijke effecten zijn, behalve de thermische effecten.

protest en applaus

Dan klinkt opeens de stem van Hugo Schooneveld (Werkgroep Elektromagnetische Overgevoeligheid): ik heb dagelijks te maken met mensen die veel te lijden hebben van  EM-velden (o.a. van UMTS-masten en computers); de Gezondheidsraad houdt de mogelijkheid open om nader onderzoek te doen: er zijn onzekerheden. Er is geld beschikbaar, o.a. enkele miljoenen bij VROM. Laat het ministerie nu eens uitgaan van het feit dat er een probleem is bij een groot aantal mensen en richt het onderzoek op die mensen die een probleem hebben, doe geen onderzoek in het algemeen, bij een hele grote groep mensen.

Mevr. Delfini: ja, dat is een goede suggestie, die zeker aandacht zal krijgen bij de opzet van het onderzoek. De zaal stemt in met applaus.

meldpunt

Kun je eigenlijk wel ergens terecht als je klachten hebt? is een vraag uit de zaal.

Michiel Haas: ja, bij het Meldpuntennetwerk Gezondheid en Milieu (www.mngm.nl), maar je probleem wordt daar niet opgelost.

omgekeerde bewijslast

Iemand uit het publiek denkt hardop: is het niet raar dat we, terwijl er nu al zoveel mensen problemen krijgen, eerst wachten tot iedereen er last van krijgt? moet het niet net als bij de medicijnen, dat je eerst grondig onderzoek doet voordat ze op de markt komen – omgekeerde bewijslast dus?

Panel-lid Jan Wijnakker, die als burger juridische procedures voerde over de plaatsing van een zendmast, reageert: dat is een wetsvoorstel dat over een paar jaar wordt behandeld door het Europese Hof.

gemeentelijk beleid t.a.v. zendmasten

Als vertegenwoordiger van de Vereniging Nederlandse Gemeenten vertelt panel-lid Marco van de Reep, beleidsmedewerker Milieu en Water: bij antennes tot 5 m hoogte hebben gemeentes geen juridische instrumenten om ze wel of niet te plaatsen, er is een procedure die bewoners van een gebouw waar zo’n antenne eventueel komt, de mogelijkheid biedt daar zelf invloed op te hebben. Bij grotere antennes kan een gemeente alleen op grond van wettelijk vastgelegde criteria tot een plaatsingsoordeel komen: bouw-technisch, welstand e.d. Gezondheidsrisico’s zijn voor een gemeente onmogelijk af te wegen. Een aantal gemeentes zeggen: ik heb heel veel verontruste burgers, en het kan dan wel rijksbeleid zijn, maar ze staan bij mij op de stoep, en ik heb een zorgplicht voor de gezondheid van mijn burgers, dus ik ga daar vóór liggen, ik

werk hier niet aan mee. Ook in het verhaal van het rijk zitten een aantal elementen waarbij ik me afvraag: sta je nou voor je zaak of niet? Als voorbeeld: één van de onderdelen van het rijksbeleid is dat het rijk het goede voorbeeld geeft, en antennes op rijksgebouwen plaatst. In een aantal gevallen willen beheerders van rijksgebouwen geen antennes plaatsen, vanwege angst voor de gezondheidsrisico’s bij ondernemingsraden, commissies veiligheid & milieu enz.

De zaal reageert met gejoel en applaus

Mevr. Delfini: op veel rijksgebouwen worden wel antennes geplaatst, onlangs heeft één organisatie die rijksgebouwen in gebruik heeft, gezegd: we willen het niet.

wist u dat? Jan Wijnakker, de enige ‘gewone burger’ in het panel, mag eindelijk van wal steken. Om niet onderbroken te worden leest hij in hoog tempo een 45-tal items voor.

Een selectie:   

 •     Wist u dat het Nationaal Antenne Bureau in het leven is geroepen om burgers en mede-overheden onafhankelijk te informeren over het  antenne-netwerk en haar 'ongevaarlijke' straling?

•     Wist u dat het Nationaal Antenne Bureau een onderdeel is van het Agentschap Telecom?

•     Wist u dat dit onafhankelijk Agentschap Telecom zendmachtigingen heeft verkocht? (opbrengst 2.7 miljard euro)

•     Wist u dat dit onafhankelijk Agentschap Telecom contracten heeft afgesloten met providers om vooral snel het antenne-netwerk uitgerold te krijgen?

•     Wist u dat dit ‘uitrollen’ betekent dat er 50.000 antennes in Nederland geplaatst moeten worden?

De zaal beloont zijn relaas met applaus.

aanbevelingen

Vanuit de zaal 1: in nogal wat landen wordt het voorzorgprincipe gehanteerd; in ons land zijn er inmiddels al zestig gemeenten die zeggen: we doen hier niet aan mee – er zijn dus genoeg signalen om ook in ons land voorzorgsmaatregelen te nemen, zonder te wachten op de resultaten van onderzoeken.

Vanuit de zaal 2: er is een groot aantal bezorgde burgers, daar zit ook kennis van EM-velden; geef ook hen invloed bij het op te zetten onderzoeksprogramma.

Ten slotte vraagt de voorzitter aan het panel: wat is het belangrijkste dat nú moet gebeuren?

Mevr. Delfini: er moet zoveel mogelijk onderzocht worden, zowel in Nederland als daarbuiten.

We nemen de gedane aanbevelingen daarbij zeker mee, ook die van de hr. Schooneveld.

Frank van Osselen: raak niet in paniek, blijf bij de feiten; wij richten ons op de adviezen uit de wetenschappelijke hoek.

Michiel Haas: serieus wetenschappelijk onderzoek, dat vraagt helaas tijd; daarnaast ook nu al maatregelen: 99% van de bevolking kunnen we sparen van belasting van een antenne, door een ander antenne-beleid, voor de overblijvende 1% zullen we dan een oplossing moeten vinden.

Rik van de Weerdt: eens met het onderzoeksdeel, voorlichting m.n. ook aan hulpverleners in de zorg (er zijn feiten, maar ook fictie); er moet ook een ander beleid komen, een beleid dat meer luistert naar de mensen.

Mevr. Delfini: mee eens, maar luisteren naar de mensen is wat anders dan de mening van de mensen onverkort opnemen in het antennebeleid – wij moeten die afwegen samen met de wetenschappelijke gegevens.

Jan Wijnakker: wetenschappelijk onderzoek had al jaren geleden gestart kunnen worden.

mosterd na de maaltijd

Als dank voor hun bijdragen aan deze avond krijgen de panel-leden een potje mosterd en wat  bonbons, beide in Nijmegen gemaakt.

ten slotte

Dit verslag is mede gebaseerd op de geluidsopname van het debat – bedankt, Arthur Beckers!

Daarnaast mochten plaatjes uit de beide presentaties gebruikt worden – waarvoor dank aan Michiel Haas en Rik van de Weerdt. Fotografie: Nijmegen Online.nl.

Nijmegen, 26 maart 2006                                                                                                    Peter Smith

  -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

¹) te vinden in het boek van Michiel Haas, en op www.stopumts.nl/freiburgerappel.php